Wiele popularnych platform cyfrowych, z których korzystamy na co dzień zostało zaprojektowanych tak, aby zapewniać natychmiastowe nagrody za minimalny wysiłek. Według naukowców Estońskiej Rady ds. Badań niekończące się przewijanie, korzystanie z algorytmicznie dobieranych treści i akceptowanie ciągłych powiadomień mogą z czasem utrwalać nawyki, które sprawiają, że czynności wymagające wysiłku poznawczego – takie jak nauka, ciągłe czytanie czy rozwiązywanie złożonych problemów – będą częściej subiektywnie oceniane jako mniej atrakcyjne.
Główną ideą naszej pracy jest to, że powtarzająca się ekspozycja na natychmiastowe, niewymagające wysiłku nagrody może zmienić to, jak cenny jest wysiłek poznawczy postrzegany przez nasz mózg. W rezultacie możemy coraz częściej preferować czynności zapewniające natychmiastową gratyfikację, nawet jeśli poświęcenie się bardziej wymagającemu zadaniu byłoby bardziej korzystne w dłuższej perspektywie – wyjaśnił Jaan Aru, adiunkt w Katedrze Neurobiologii Obliczeniowej i Sztucznej Inteligencji w Instytucie Informatyki Uniwersytetu w Tartu (Estonia).
Naukowcy nazywają ten proces rekalibracją wysiłku. Zgodnie z tym modelem media cyfrowe niekoniecznie zmniejszają zdolność koncentracji, choć tak dość często powszechnie się uważa. Rzeczywista zmiana leży gdzie indziej. Mogą one zmieniać wewnętrzną ocenę mózgu dotyczącą tego, ile wysiłku poznawczego warto inwestować w dane zadanie.
W artykule opublikowanym na łamach Nature.com autorzy dowodzą, że ludzie nieustannie podejmują decyzje dotyczące różnych aktywności, porównując oczekiwane nagrody z wymaganym wysiłkiem poznawczym. Gdy środowiska cyfrowe zapewniają natychmiastowy dostęp do nowych, satysfakcjonujących bodźców przy minimalnym wysiłku ludzkiego mózgu, mogą stopniowo zmieniać sposób, w jaki ludzie będą doceniać wysiłek poznawczy. W rezultacie jednostki mogą być mniej skłonne do kontynuowania aktywności, których nagrody pojawiają się wolniej, choć są niezbędne do zdobywania trwałej wiedzy i rozwijania umiejętności. Na przykład, jak wiadomo nauka w szkole wymaga stopniowego budowania wiedzy w procesie rozłożonym w czasie. Proces ten może stawać się coraz trudniejszy, jeśli mózg przyzwyczai się do odbioru informacji w szybkich, łatwo przyswajalnych fragmentach. Nota bene, ta hipoteza wydaje się być dość alarmująca dla propagowanej w "Kompasie Jutra" tzw. strategii mastery learning, zważywszy, że młode mózgi są już raczej przyzwyczajone do otrzymywania szybkich nagród przy minimalnym wysiłku intelektualnym.
Estońscy naukowcy wiążą to zjawisko z dwiema podstawowymi strategiami uczenia się: eksploracją i eksploatacją. Eksploracja polega na poszukiwaniu nowych informacji i badaniu różnych możliwości, podczas gdy eksploatacja polega na ciągłym angażowaniu się w istniejącą wiedzę w celu osiągnięcia mistrzostwa. Obie strategie są niezbędne, ale nabywanie złożonych umiejętności ostatecznie wymaga długotrwałego skupienia się na jednym zadaniu. Według naukowców, korzystanie z mediów cyfrowych może stopniowo przesunąć tę równowagę w kierunku ciągłej eksploracji, utrudniając długotrwałe zaangażowanie w wysiłek poznawczy.
W artykule w Nature.com zaproponowano nowe ramy naukowe, które oferują alternatywne wyjaśnienie mieszanych wyników zgłoszonych we wcześniejszych badaniach nad mediami cyfrowymi i poznaniem. Według dr Aru, kluczowym pytaniem nie jest po prostu to, czy ludzie są zdolni do koncentracji, ale kiedy i na co są gotowi inwestować w swój wysiłek poznawczy.
Jedną z głównych debat dotyczących mediów cyfrowych jest to: jeśli media cyfrowe rzeczywiście mają negatywny wpływ, dlaczego widzimy tak mało dowodów na ich istnienie w badaniach laboratoryjnych mierzących uwagę lub pamięć? Nasze podejście oferuje jedno z możliwych wyjaśnień. W warunkach laboratoryjnych ludzie zazwyczaj są w stanie utrzymać uwagę, gdy jest to potrzebne. Prawdziwym wyzwaniem mogą nie być krótkie testy poznawcze, ale czynności wymagające długotrwałego wysiłku przez znacznie dłuższy czas. Mamy nadzieję, że to właśnie ten mechanizm zbadają przyszłe badania naukowe – powiedział Jaan Aru.
Autorzy argumentują, że kolejne badania powinny koncentrować się mniej na tym, czy media cyfrowe upośledzają zdolności poznawcze, a bardziej na tym, jak wpływają one na gotowość ludzi do inwestowania wysiłku poznawczego w naukę, pracę i inne czynności wymagające długotrwałej uwagi.
Naukowcy apelują o przeprowadzenie badań eksperymentalnych, neurobiologicznych i longitudinalnych, aby zweryfikować tę hipotezę i lepiej zrozumieć, jak środowiska cyfrowe kształtują nawyki uczenia się i wzorce długotrwałej uwagi.
(Źródło: EurekAlert, Nature.com)
