Ocenę kształtującą stosujemy w trakcie procesu uczenia się, a ocenę sumująca na koniec tego procesu. Ta wskazówka powinna wyjaśniać pewne zasady stosowania oceny kształtującej i sumującej. Przedstawię kilka wyjaśnień związanych z oceną kształtującą w praktyce.
Po co?
Ocenianie kształtujące ma pomoc uczniowi się uczyć, a ocena sumująca (stopień, procenty, symbole) ma pokazać uczniowi i nauczycielowi, jak praca ucznia różni się od ideału.
Nauczyciel planując sprawdzian musi zdecydować, jaki jest jego cel.
Ocena kształtująca ma pomagać w procesie uczenia się, a ocena sumująca sprawdzać efekty.
Kiedy?
Ocenie kształtującej podlegają prace, w których polecanie nie polega na wskazaniu prawidłowej odpowiedzi spośród zaproponowanych do wyboru, gdyż takie polecenie sprawdza jedynie wiedzę ucznia. Nie wiadomo, dlaczego uczeń podjął daną decyzję, więc informacja zwrotna (ocena kształtująca) nie ma do czego się odnieść. Ocenie kształtującej powinny podlegać prace wymagające od ucznia zrozumienia materiału i uzasadnienia rozumowania.
Raczej nie jest korzystne łączenie dwóch sposobów oceniania – kształtującego i sumującego - w jednej aktywności edukacyjnej, dlatego trzeba się zdecydować i poinformować uczniów, jak planowane będzie ocenianie danego sprawdzianu.
Jak wygląda pełna informacja zwrotna?
Ocena kształtująca najczęściej jest formułowana w postaci informacji zwrotnej. Jej pełna forma zawiera:
- Co zostało wykonane dobrze, zgodnie z wcześniej określonymi kryteriami sukcesu
- Co i jak uczeń może poprawić
- Jak uczeń może się dalej rozwijać.
Nauczyciel zwykle udziela informacji zwrotnej na bieżąco, podchodzi do ucznia, docenia jego pracę, daje wskazówki. Taka forma jest stałym elementem pracy nauczyciela.
Informacja zwrotna nie musi być pisemna, może być ustna i przekazywana w trakcie nauczaniu.
Informacji zwrotnej może udzielać nauczyciel, ale też uczeń (ocena koleżeńska), a też sam uczeń (samoocena).
Jak planować uczenie się?
Oceny kształtujące powinny pomagać uczniom w obserwowaniu postępów, zastanawianiu się nad tym, co działa, a co nie, oraz w planowaniu kolejnych kroków. Trzeba skupić się na nauce, a nie na wynikach.
Dzięki ocenie kształtującej uczeń może planować swój rozwój, poprawiać swoje uczenie się, co w rezultacie ma wpływ na końcowe wyniki.
Ocena kształtująca sprzyja autorefleksji i wyznaczaniu celów, rozwija przejmowanie odpowiedzialności za własną naukę.
Uczeń oceniany stopniem często nie widzi związku swojej wiedzy i umiejętności z uzyskanym stopniem. Może sądzić, że jest on dziełem przypadku. Informacja zwrotna daje uczniowi informację, co już dobrze opanował i nad czym może jeszcze popracować, aby osiągnąć dobre wyniki.
Co z ryzykiem i stresem?
Z oceną sumującą zwykle związany jest stres, który nie sprzyja procesowi uczenia się.
Ocena kształtująca daje szanse poprawy i wskazówki, jak uczeń ma się doskonalić. Nie niesie w sobie poczucia strachu i stresu.
Badania pokazują, że uczniowie otrzymujący ocenę kształtującą chętniej skupiają się na nauce, niż na strachu przed porażką. Taka ocena pomaga uczniom skupić się na tym, czego się uczą, a nie na tym, czego nie wiedzą.
Przygotowanie do oceny sumującej
Oceny kształtujące stosowane w procesie nauczania przygotowują uczniów do ocen podsumowujących. Są niezbędnym „treningiem” dla sukcesu podsumowującego.
Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką oceniania kształtującego. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej tworząc programy szkoleń i kursów. Jest autorką książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: OK nauczanie. Inspiracja artykułem Patricka Browna i Grace Boersma z Edutopia.org.
