Tradycyjne metody oceniania często wywołują presję i stres ucznia, podważają poczucie jego kompetencji. Warto poczynić zmiany w ocenianiu, zmieniając podejście na bardziej przyjazne uczniom, czyli: rzadsze ocenianie stopniami i oferowanie wartościowej informacji zwrotnej, ograniczanie testów ocenianych sumująco oraz umożliwianie popraw.
W procesie uczenia się bardzo ważne jest poczucie kompetencji, postrzeganie przez uczniów, że dobrze sobie radzą z nauką. Niestety tradycyjne ocenianie sumujące (stopniami, punktami, procentami itp.) pracuje dla poczucia niekompetencji. Obecnie jest duża presja na otrzymywanie dobrych ocen. Każdemu uczniowi zależy na ocenach. Każda niższa ocena odbierana jest jako porażka, co nasila stres i poczucie niekompetencji. Uczniowie zaczynają myśleć, że po prostu nie są mądrzy i zdolni.
Niektóre osoby uważają, że słabe stopnie motywują uczniów do pracy, prawie nigdy tak nie jest. Trudno być zmotywowanym, gdy nie ma się poczucia kompetencji, raczej nie wierzy się wtedy, że się uda nauczyć.
Można zneutralizować znaczną część stresującego wpływu tradycyjnego oceniania, wdrażając następujące przyjazne uczniom praktyki:
Mniej oceniania stopniami, a więcej informacji zwrotnych bez ocen
Gdy uczniowie się uczą nie potrzebują oceniania stopniami, wtedy potrzebna im jest informacja zwrotna – co robią dobrze oraz co i jak mogą poprawić. Na koniec procesu uczenia się ocena stopniami daje informacje końcową – czy się nauczyłem tego, czego ode mnie oczekiwano.
Konstrukcja pełnej informacji zwrotnej zaleca wyszczególnienie tego, co uczeń zrobił dobrze. To pozwala uczniowi przyjąć też uwagi krytyczne płynące z informacji zwrotnej i ograniczyć stres.
Mniej rywalizacji więcej pomocy
Ocenianie stopniami prowadzi do rywalizacji pomiędzy uczniami. Ona utrudnia uczniom nawiązywanie kontaktów i zakłóca ich potrzebę przynależności i akceptacji ze strony rówieśników. Trzeba stawiać na gotowość pomocy ze strony rówieśników. Pomoc i zrozumienie budują więź klasową, która jest pomocna w uczeniu się.
Przyzwolenie na błąd
Popełnianie błędów jest w szkole napiętnowane i oceniane słabymi stopniami. Utwierdza to uczniów w przekonaniu, że prawidłowa nauka musi być procesem bezbłędnym. A błędy są nieodzownym towarzyszem procesu uczenia się i mogą być wykorzystywane do poprawy i doskonalenia tego procesu. Duża tu rola nauczyciela w zrozumieniu błędu przez ucznia i dążeniu do poprawy.
Więcej indywidualnej rozmowy o pracy ucznia
Najlepiej, gdy informacja zwrotna (bez stopnia) jest przekazywana uczniowi w rozmowie w cztery oczy. W takiej rozmowie uczeń może zadać nauczycielowi pytania i uzyskać wskazówki. Poświęcenie czasu na udzielenie uczniowi indywidualnej informacji zwrotnej jest bardziej efektywne i wzmacnia relację nauczyciel-uczeń. Więcej oceny koleżeńskiej i samooceny
Znalezienie czasu na indywidualne rozmowy lub na formułowanie informacji zwrotnej pisemnej jest dla nauczyciela pracochłonne i czasochłonne. Informacja zwrotna bez ocen może również przybierać formę dyskusji z całą klasą, samooceny lub oceny koleżeńskiej. Do oceny koleżeńskiej i samooceny niezbędne jest określenie kryteriów sukcesu – po czym poznamy, że praca jest dobra.
Do oceny koleżeńskiej trzeba uczniów specjalnie przygotować i nie jest to krótki proces, ale korzyści warte są wysiłku.
Więcej testów bez oceny stopniami
Korzystna jest praktyka krótkich testów, które nie są oceniane przez nauczyciela. Nauczyciel pokazuje uczniom prawidłowe odpowiedzi, a oni sami dokonują samooceny.
Taka informacja jest dla uczniów bezpieczna i pomaga im w poprawieniu ich uczenia się.
Warto polecić uczniom, aby w małych grupach omówili nieprawidłowe odpowiedzi i wyjaśnili sobie wzajemnie popełnione błędy.
Częstsze sprawdziany, ale mniej obszerne
Uczniowie potrzebują wiedzieć, jak przebiega ich proces uczenia się. Potrzebują wiedzieć, co już opanowali dobrze i nad czym muszą jeszcze popracować. Dlatego warto często przeprowadzać sprawdziany oceniane poprzez samoocenę.
Więcej powtórzeń i możliwości poprawy
Ogłoszenie sprawdzianu bez przygotowania się uczniów do niego podnosi wyraźnie stres. Aby go zmniejszyć ważne jest, aby postrzegać naukę jako proces, a nie jednorazowe wydarzenie. W czasie powtarzania i przygotowywania się ucznia do sprawdzianu następuje intensywna nauka. Czym więcej powtórek, podsumowań i przywoływania tym lepiej. Również sprawdzian nie może być jednorazową szansą. Uczeń powinien mieć szanse poprawy.
Nie tylko sprawdzian
Przyjęło się, że jedynym wymiernym sprawdzeniem wiedzy ucznia jest sprawdzian/klasówka. Istnieje więcej możliwości wykazania się wiedzą przez ucznia. Może to być prezentacja, podsumowanie projektu, a nawet graficzne przedstawienie tego, czego uczeń się nauczył.
Podnoszą się głosy, że nie należy eliminować stresu z życia ucznia. Życie dziecka ocenianego w szkole pełne jest stresu, obojętnie jak byśmy się starli go zmniejszyć. Czym mniej stresu, tym człowiek zdrowszy. Powyższe wskazówki, mogą pomóc w ograniczeniu tego stresu, choć oczywiście nie w tym rzecz, żeby w ogóle uczniowie nie doświadczali go w szkole.
Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką oceniania kształtującego. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej tworząc programy szkoleń i kursów. Jest autorką książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: OK nauczanie.
