Jeśli chcemy naszych uczniów inspirować, stymulować do myślenia, podejmowania wyzwań i przede wszystkim do samodzielność, musimy przestać udzielać odpowiedzi, a za to zacząć zadawać lepsze pytania.
Apel: Przestań udzielać odpowiedzi, zadawaj pytania jest adekwatny zarówno w nauczaniu uczniów, jak i pracy z ludźmi dorosłymi.
Odpowiadając natychmiast na zadawane pytania, rozleniwiamy myślenie innych. Ludzie się do tego przyzwyczajają i nawet nie wykonują próby samodzielnego poszukiwania odpowiedzi. Wielu szefom i nauczycielom wydaje się, że udzielanie odpowiedzi na pytania jest ich obowiązkiem.
W artykule Frajdy z nauczania o wyuczonej bezradności nauczycielki – autorki zwracają uwagę na to, że bezradność się tworzy, gdy nie ma okazji do samodzielnej pracy.
Dużo wygodniejsze jest zadanie pytania i uzyskanie na nie szybkiej odpowiedzi, niż podejmowanie samodzielnych prób, analizowanie z nieuchronną perspektywą popełniania błędów.
Jeśli chcemy uruchomić myślenie, to zamiast odpowiedzi na pytanie, zadajmy sami pytanie.
Przewrotnym takim pytaniem jest: A jak ty myślisz?. Czasami już to wystarczy, aby człowiek zaczął myśleć. Jednak bardzo ważne jest, aby nie oczekiwać bezbłędnej odpowiedzi, trzeba docenić odpowiedzi, które udziela pytany i podejmowane przez niego próby.
Potrzebne jest również danie czasu na odpowiedź. Niestety nie jest to łatwe, gdyż zapadająca cisza jest nie do wytrzymania i zaczynamy sami formułować odpowiedź, pozbawiając pytanego możliwości myślenia i samodzielnego dojścia do rozwiązania.
Dobre pytanie zamiast udzielania odpowiedzi ma trzy cechy:
- Zapewnia bezpieczeństwo.
- Skłania do refleksji.
- Zachęca do wzięcia odpowiedzialności.
Ma na to wpływ między innymi przyzwolenie na popełnianie błędu. Stanowi ono wyraz szacunku i zaufania.
Można zamiast udzielania odpowiedzi zadać pytanie:
- Co Ci przeszkadza w samodzielnej odpowiedzi na to pytanie, czego potrzebujesz? - w tym pytaniu zawarta jest sugestia, że oferujemy pomoc i jesteśmy zainteresowani trudnościami, jakie osoba ma.
- Czy miałeś już do czynienia z podobnym problemem? Jak sobie wtedy poradziłeś? - jest to nawiązanie do sytuacji, w której osoba sobie sama poradziła i sugestia skorzystania z jej własnych doświadczeń.
- Czy konsultowałeś się już z kimś w tej sprawie?
To pytanie zachęca do współpracy z innymi. W nauczaniu stosowana jest technika – Zapytaj trzech zanim zapytasz mnie, polega na poleceniu skonsultowania się z trzema uczniami, zanim wystosuje się pytanie do nauczyciela.
- Co już udało ci się zrobić w celu rozwiązania tego problemu? - to pytanie wyraża uznanie dla dotychczasowych działań osoby i umożliwia ewentualne przekazanie pewnej wskazówki do dalszego rozwiązania.
- Jak myślisz, z czego mógłbyś skorzystać, co może ci pomoc? - to pobudza kreatywność i daje nadzieję na samodzielne dojście do rozwiązania problemu.
Kluczem jest nie tylko zadanie pytania, ale uważne słuchanie odpowiedzi i docenienie pomysłów.
Jeśli nauczyciel zdecyduje się na zadawanie podobnych pytań, zamiast udzielania natychmiastowej odpowiedzi, to może zaobserwować satysfakcję ucznia z samodzielnego rozwiązania problemu, a to z kolei motywuje do dalszej pracy i nauki.
Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką oceniania kształtującego. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej tworząc programy szkoleń i kursów. Jest autorką książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: OK nauczanie.
