Konsekwencje to wynik własnych wyborów, następstwa czynów, które popełniliśmy, słów, które wypowiedzieliśmy lub sytuacji, do których doprowadziliśmy. Jako dorośli jesteśmy w stanie przewidzieć je przynajmniej w określonym stopniu, domyślając się, co może się wydarzyć w bliższej lub dalszej przyszłości. Jest to wiedza i umiejętność nabyta, której trzeba stawić czoła oraz którą należy zrozumieć już jako dziecko, by móc funkcjonować w społeczeństwie. Bywa mylona z karą, od której diametralnie się różni. W przeciwieństwie do kary nie powoduje bowiem poczucia winy, a jedynie świadomość skutku własnego zachowania lub praw rządzących światem.
Zdarza się, iż osoba konsekwentna w stosunku do konkretnych, nieodpowiednich zachowań dzieci, mylona jest z surowym, budzącym postrach rodzicem czy nauczycielem. W rzeczywistości jest zupełnie inaczej – zarówno konsekwencje, jak i stawianie granic, pomagają i ułatwiają funkcjonowanie nie tylko dorosłym, ale przede wszystkim samemu dziecku. To cenna nauka, lekcja życia, ale także poczucie bezpieczeństwa i świadomości, że każda, nawet najmniejsza decyzja, niesie za sobą szereg konsekwencji, którym trzeba będzie stawić czoła.
Niesamowicie ważne w tym przypadku jest podejście wszystkich opiekunów – powinno być odpowiednio ukierunkowane, wskazywać te same granice i zakazywać tych samych zachowań. Dzięki temu łatwiej wprowadzić je w życie, egzekwować, ale przede wszystkim – budować spójny obraz świata w głowie młodego człowieka. Dotyczy to zarówno rodziny, jak i nauczycieli – na każdej z płaszczyzn. Współpraca jest tu kluczowa i to dzięki niej dziecko szybciej nauczy się funkcjonować i rozumieć świat.
Bardzo istotne jest, aby decyzje podjęte przez szkołę były respektowane i brane pod uwagę przez wszystkich pracowników, jeśli chcemy, aby ich wprowadzenie przyniosło pożądane rezultaty. Do realizacji celów potrzebna jest także pomoc ze strony rodziców, ponieważ dziecko wie, co jest dobre, a co złe, tylko wtedy, gdy wszyscy dorośli, z którymi przebywa, wskazują mu ten sam kierunek.
Poczucie bezpieczeństwa
Każdy człowiek, niezależnie od wieku, potrzebuje czuć się pewnie i bezpiecznie, wiedzieć, czego może oczekiwać, mieć świadomość, że poradzi sobie w przyszłości, a sytuacje trudne, które są nieuniknione, nie będą na tyle przytłaczające, iż nie będzie sobie w stanie z nimi poradzić. W przypadku dziecka, już od najmłodszych lat, niesamowicie ważne jest pokazywanie, że zasady są niezmienne, a odstępstwa od nich są dla niego gorszym wyborem. Dzięki takiej nauce najmłodsi wiedzą jak funkcjonować w społeczeństwie i czego oczekiwać.
Poczucie bezpieczeństwa jest niesamowicie ważne, obniża poziom stresu, jest kluczowym fundamentem rozwoju. Dzięki rutynom i informacji, co wolno robić, a czego nie, młodzi ludzie rozumieją porządek świata, czują się pewniej i nie boją się podejmować odpowiedzialnych decyzji w późniejszych latach.
Poczucie sprawczości
Bycie konsekwentnym stawia także na poważne traktowanie wyborów najmłodszych. Dzięki temu wiedzą oni, iż dalsze skutki to efekt ich własnych decyzji i podjętych działań. To cenna lekcja odpowiedzialności – złe wybory prowadzą do naturalnych następstw, a ich świadomość może sprawić, iż dzieci wybiorą inną drogę. Nie czują się ograniczane, wiedzą, że nikt nie decyduje za nie, mają wolny wybór i wiele możliwości. Rozumieją, co jest dobre, co nieodpowiednie i mogą wybrać to drugie – wiedząc, co się stanie. To jak bezpieczna przystań: zdaję sobie sprawę z tego, co mnie czeka, nawet, jeśli zrobię coś nieodpowiedzialnego i niezgodnego z regułami.
Świadomość kontroli nad otoczeniem i późniejszymi efektami własnych decyzji to ogromna możliwość rozwoju i niezastąpiona lekcja życia. Nauka przez doświadczenie, nawet dotkliwe, pozwala bardziej zrozumieć i przyswoić zasady, którymi każdy powinien się kierować.
Możliwość przewidywania konsekwencji
Kiedy dzieci mają już pewne pojęcie na temat rezultatów swoich działań, mogą bez większych problemów domyślać się i przewidywać, jak będzie wyglądać ich przyszłość, gdy zrobią coś podobnego lub ponownie przekroczą tę samą granicę. Nie pojawia się w nich lęk i niewiadoma, co może się stać – potrafią bowiem wtedy przewidzieć, jak negatywnie może to na nie wpłynąć. Nie muszą także „testować” i sprawdzać reakcji dorosłego, doskonale wiedząc, iż dane zachowanie przyniesie konkretny wynik. Nie czują obawy przed nieznanym i brakiem wiedzy na temat sytuacji, która może się wydarzyć jako następstwo własnego czynu.
Świadomość istnienia ograniczeń
Nikt nie rodzi się od razu z pełną świadomością tego, co można robić, czego się nie powinno, co jest akceptowalną społecznie normą, a co jest zabronione. Wiedza na ten temat powinna opierać się przede wszystkim na rozumieniu, dlaczego tak jest. To zupełnie inny rodzaj umiejętności społecznych i podejścia do otaczającej rzeczywistości.
Może się wydawać, iż zmiana zasad, wymuszana niekiedy przez dziecko (w niektórych przypadkach nawet płaczem lub krzykiem) przyniesie nam jego większą przychylność i uznanie, jednak rzeczywistość jest zgoła odmienna. Jakiekolwiek ustępstwo może zaprzepaścić wiele miesięcy czy lat pracy nad zachowaniem, budowaniem relacji oraz rozumieniem świata. Jeśli raz można było zrobić inaczej, to dlaczego nie można zrobić tego po raz drugi? W ten sposób rozpada się nie tylko autorytet osoby dorosłej, ale przede wszystkim poczucie stałości i bezpieczeństwa u dziecka. W późniejszych latach może ono mieć przez to problemy ze stawianiem granic we własnym życiu – nie będąc ich nauczonym w młodym wieku.
Nie warto dla chwilowego „spokoju” rezygnować z zasad, ponieważ to tylko złudne poczucie, że kontroluje się sytuację i jednorazowa zmiana niczego nie przekreśli. Może stać się wprost przeciwnie i cała ciężka praca może okazać się bezwartościowa. Jak więc wprowadzić to wszystko w życie? Należy:
- tworzyć jasne komunikaty i proste zasady,
- egzekwować je, kiedy są łamane,
- tworzyć rutyny dnia w domu i rutyny zajęć w szkole,
- doceniać dobre wybory i przestrzeganie reguł.
Pozwoli to na odpowiedni, dobry rozwój i późniejsze spokojne wejście w dorosłość.
Konsekwencje i granice to niezbędne elementy dobrego wychowania oraz nauczenia młodego człowieka, jak radzić sobie w otaczającej, nierzadko trudnej, rzeczywistości. Wyzbycie się strachu przed podejmowaniem decyzji, świadomość własnych zachowań, umiejętności poznawczych i społecznych. Poczucie bezpieczeństwa i rozumienie zasad działania świata. To także klucz do bycia traktowanym z szacunkiem, co jest niezmiernie istotne zarówno dla rodzica, jak i nauczyciela.
Notka o autorce: Paulina Gawron-Kuć jest wychowawczynią świetlicy szkolnej w Międzynarodowej Szkole Podstawowej Paderewski w Lublinie. Liderka zespołu świetlicowego, magister sztuki, prowadząca zajęcia rzeźbiarskie dla klas 3-6. Niniejszy artykuł ukazał się w blogu Edukacja i Inspiracje, licencja CC-BY-SA.
