Chociaż zdarza się codziennie widzieć i słyszeć w mediach i internecie Patriotyzm odmieniany przez wszystkie przypadki, badania opinii publicznej pokazują, że mamy często problem w Polsce z definiowaniem patriotyzmu. Przykładają się do tego między innymi politycy różnych maści, którzy uzurpują sobie często prawo do określania, kto jest, a kto nie jest Polakiem. Albo kto jest Prawdziwym Polakiem, a kto tzw. farbowanym lisem. Gdyby nie nasi politycy, prawdopodobnie mielibyśmy w Polsce więcej patriotów…
Niestety w tym temacie mamy skłonność do uproszczeń i mitologizacji. Czy prawdziwym patriotą w warunkach pokoju jest tylko ten, co uczestniczy w Marszach Niepodległości, czy też polski patriotyzm ma wiele twarzy (i zachowań) patriotów?
W Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej zamieszczono kiedyś materiał zawierający zestawienie badań opinii publicznej CBOS z kilku edycji[1]. Szkoda, że nie ma bardziej aktualnych zestawień, ale te, które są z ZPE pokazują zarówno bogactwo rozumienia Patriotyzmu, jak też i pewne trendy.
Dość łatwo jest stwierdzić, kto był patriotą w czasie wojny czy podczas okupacji. Ale kogo nazwiemy patriotą w okresie pokoju w wolnym kraju? Co trzeba robić, aby czynami pokazać miłość do ojczyzny? Dróg i możliwości patriotycznych zachowań jest wiele, nie tylko obrona ojczyzny przed wrogami:
Rys. ZPE na podstawie danych CBOS.
Z niedawnego badania Instytutu Badań Rynkowych i Społecznych (IBRiS, wrzesień 2025) pokazują wyraźnie: młodzi Polacy w najmniejszym stopniu deklarują gotowość do obrony ojczyzny. W grupie wiekowej 18–29 lat aż 69% ankietowanych odpowiedziało, że nie wzięłoby udziału w działaniach obronnych w razie wojny. Bardzo wysoki odsetek, co może niepokoić w sytuacji, gdy tuż za miedzą nasz sąsiad walczy już trzy lata z rosyjskim agresorem.
Czy to oznacza, że młodzi ludzie w Polsce nie są patriotami? Być może poważniej powinniśmy potraktować edukację patriotyczną w polskich szkołach, ale być może też zerwać z dotychczasowymi praktykami – gdyż jak widać prymitywno-łopatologiczno-przymusowe wpajanie patriotyzmu (w drodze uroczystych szkolnych akademii i wspólnego śpiewania hymnu) okazuje się nieskuteczne. Młodzi ludzie potrzebują rozumieć sens podejmowanych działań, także tych, które dotyczą polskiej państwowości i społeczeństwa. Zdaje się, że mamy z tym pewien edukacyjny problem i nie widać specjalnie na razie pomysłu na odwrócenie trendu. Myślę, że odbija nam się tu czkawką też upolitycznienie edukacji i brak wypracowanej wspólnej strategii edukacji narodowej przed wszystkie największe siły polityczne.
Z kolei 81% Polaków deklaruje, że czuje się patriotami, choć częściej są to osoby starsze, wynika z badania ogólnopolskiego panelu badawczego Ariadna[2]. W porównaniu z poprzednim badaniu w 2015 wzrosła liczba osób deklarujących, że są patriotami -prawdopodobnie w odpowiedzi na rosnącą niepewność polityczną i gospodarczą. Jeśli chodzi o źródła tożsamości, 58% badanych utożsamia się przede wszystkim z byciem Polakiem, 23% – z miejscowością zamieszkania, 10% – z Europą, a 9% – z obywatelstwem świata.
Respondenci panelu zostali zapytani o to, na ile czują się patriotami. Mogli udzielić odpowiedzi na 10-stopniowej skali (od 1 - nie czuję się do 10 - czuję się). 81% badanych wskazało odpowiedź między 6 a 10 (średnia 7,5). Patriotami czują się częściej osoby najstarsze, powyżej 55. roku życia (88%, średnia 8,1), a najrzadziej najmłodsi Polacy (67% wśród osób w wieku 18-24 lata, średnia 6,6).
W drugiej wersji pytania badanych zapytano, czy widzą innych Polaków jako patriotów. Zebrane dane wykazały, że więcej osób uznaje siebie za patriotów, niż uważa patriotyzm za cechę innych Polaków. Kobiety (80%; średnia 6,9) częściej niż mężczyźni (69%; średnia 6,4) uważają, że Polacy są patriotami. Również częściej osoby starsze widzą Polaków jako patriotów (osoby powyżej 55. roku życia – 78%, średnia 7,0), niż młodsze (osoby poniżej 24 lat – 66%, średnia 6,3).
12% respondentów badania Ariadny zadeklarowało chęć udziału w Marszu Niepodległości. Są to przede wszystkim mieszkańcy większych miast – 18% osób z miast liczących od 100 do 500 tys. deklaruje chęć uczestnictwa. Jak zaznacza organizator badania, odsetek zainteresowanych udziałem w marszu jest nieco wyższy niż w 2023 roku, kiedy wynosił 10%. Największe zainteresowanie udziałem w Marszu Niepodległości wykazują osoby młode. Wśród Polaków w wieku 18-24 lata aż 26%. deklaruje chęć uczestnictwa w marszu, podczas gdy w grupie powyżej 45. roku życia odsetek ten wynosi jedynie około 9%.
Wyniki pokazują, że poczucie patriotyzmu wśród Polaków utrzymuje się na wysokim poziomie, szczególnie wśród osób starszych. W ostatnich latach wzrosła również liczba osób, które deklarują, że czują się patriotami – jest ich więcej, niż w 2015 roku. Zjawisko to może świadczyć o umacnianiu się potrzeby wspólnoty i tożsamości narodowej. Jedną z możliwych przyczyn tej zmiany jest wzrost poczucia niepewności politycznej i gospodarczej, a także nasilające się konflikty zbrojne oraz migracje, które sprzyjają wzmacnianiu tożsamości narodowej – podsumowuje prof. Dominika Maison.
Przypisy:
[1] Zob. ZPE
[2] Badanie przeprowadzone na ogólnopolskim panelu badawczym Ariadna. Próba ogólnopolska losowo-kwotowa N=1096 osób w wieku od 18 lat wzwyż. Kwoty dobrane według reprezentacji w populacji dla płci, wieku i wielkości miejscowości zamieszkania. Badanie przeprowadzono w dniach od 30 października do 3 listopada 2025 roku metodą CAWI. Więcej tutaj.
Notka o autorze: Marcin Polak jest twórcą i redaktorem naczelnym portalu o nowoczesnej edukacji Edunews.pl (2008-) i organizatorem cyklu konferencji dla nauczycieli INSPIR@CJE (2013-). Zajmuje się zawodowo edukacją od 2002, angażując się w debatę na temat modernizacji i reformy szkolnictwa (zob. np. Dobre zmiany w edukacji, Jak będzie zmieniać się edukacja?). Należy do społeczności Superbelfrzy RP.
